İSTANBUL

MARMARA ÜNİVERSİTESİ

Eğitim Bilimleri Enstitüsü

Nisan 2001

1.Giriş

Bu araştırmada;  İstanbul ilinde görev yapan ilköğretim müfettişi, ilçe milli eğitim müdürlüğü yöneticileri, ilköğretim okulu yöneticileri ve öğretmenlerinin, ilköğretim okulu öğretmenlerinin performans değerlendirmesine ilişkin algıları ile sistemin geliştirilmesine ilişkin önerileri yaş, cinsiyet, kıdem, görev yeri (resmi-özel) mezun olduğu okul gibi değişkenlere göre farklılaşma durumunun ortaya konulması hedeflenmiştir.

Araştırmanın evreni İstanbul ilindeki;   263 ilköğretim müfettişi; 32 ilçe milli eğitim müdürü ve 98  şube müdürü ile 1275  resmi ve 213 özel ilköğretim okulu müdürü; 30.867 resmi  ve 4.814 özel ilköğretim okulu  öğretmeni olmak üzere toplam 37.566 dır.

Evrene ait örneklem ise İstanbul ilindeki 71 İlköğretim müfettişi, Avrupa yakasında bulunan Bağcılar,  Bahçelievler, Beşiktaş, Şişli,  Eminönü ilçeleri ile Asya yakasında yer alan  Kadıköy, Üsküdar, Maltepe, Kartal ve Ümraniye ilçelerinde 8 ilçe milli eğitim müdürü ve 26 şube müdürü, 134 Okul müdürü, 166 Resmi ve  138 Özel İlköğretim Okulu öğretmeni olmak üzere toplam 543 kişidir. Deneklerin cinsiyetlerine göre %52 si erkek, % 46 sı bayandır.  %11 i 0-5 yıl,  %8,47 si 6-10 yıl,  %9.2 si 11-15 yıl,  %15.5 i 16-20 yıl , %27.4  21-25 yıl ve  %0,7 si 26 yıl ve üstü kıdemdedir.

Bu araştırmada anket tekniği ile veriler toplanmıştır. Verilerin analizinde, betimsel istatistiklerden;  frekans(f), yüzde(%), aritmetik ortalama (X), standart sapma (ss)  tek boyutlu varyans analizi (ANOVA) ve LSD testi kullanılmış ve bilgisayarda SPSS programıyla veriler değerlendirilmiştir.

Uygulanan anket iki ayrı şekilde düzenlenmiştir. Öğretmen ve yöneticilere uygulanan anketlerde kimlik bölümlerinde birkaç farklı madde bulunmakta, diğer bölümlerde her hangi bir farklılık bulunmamaktadır. Anket kimlik bilgilerinin yer aldığı bölümle birlikte beş bölümden oluşmuştur. Anketi oluşturan bölümlerin birbirleri arasındaki korelasyon incelenmiş; tüm bölümler ve test toplamları arasındaki ilişki .05 ve .01 düzeylerinde manidar çıkmıştır.

Test toplamı ile bölümler için güvenirlik çalışmaları ve maddelerin ayırt edicilik özellikleri incelenmiştir. Test için yapılan güvenirlik çalışmalarında, iç tutarlılık iki yarı test yöntemiyle belirlenmiştir. Bu doğrultuda iç tutarlılık 0.81 ile 0.93 arasında değişmekte, maddelerin varyans analizi ise 0.02 ile 0.77 arasında değişiklik göstermektedir. Toplam olarak test değerlendirildiğinde iç tutarlılık 0.9370 ve madde varyansı ise 0.711 dir.  Maddelerin ayırt edicilik düzeyleri .01 düzeyinde manidar çıkmıştır.

2. Bulgular ve Yorum

Öğretmen değerlendirme sistemi aşağıda yer alan ana başlıklar doğrultusunda;  deneklerin yaş, cinsiyet, kıdem, görev yeri , mezun olduğu okul gibi değişkenlerle de karşılaştırmak suretiyle    belirlenmiştir.

2.1. Devlet memurları sicil raporlarında yer alan maddeler doğrultusunda yapılan değerlendirmeye ilişkin görüşler:

Sicil raporlarıyla öğretmenin yıllık performansının değerlendirme yeterliliğinin orta ve alt düzeylerde deneklerin (X=75) tarafından düşünülmektedir. Diğer grup üyelerine göre müfettişlerin orta ve alt düzeylerde (X=88.7) oranında olması  müfettişlerin sicil raporlarının yetersizliğini daha üst düzeyde olduğunu düşündükleri söylenebilir.

Sicil raporlarıyla öğretmen değerlendirilmesi objektif olarak yapılabilme konusundaki düşünceler; grupların aritmetik ortalamaları orta, az ve hiç düzeylerinde toplam (X=74.9) oranında yer aldığı görülmektedir.

Ankette yer alan sicil raporlarındaki  on bir maddeden yurt dışı  görevlerde temsil yeterliliği dışındaki (X=20,2) diğer maddelerin objektif değerlendirilme özelliğinin bulunduğuna çok ve pek çok düzeyinde grupların yarısından fazlası (X=60.3) tarafından katılmaları, sorumluluk duygusu, göreve bağlılığı gibi ölçütlerin değerlendirmede kullanılmasına karşı olmadıklarını göstermektedir.

 

Tablo 1. Sicil Raporlarında yer alan maddelerle ilgili bölümün

varyans analizi sonuçları(ANOVA)

 

Sicil raporunda yer alan maddelerin objektif değerlendirilme özelliğinin deneklerin bazı özellikleri doğrultusunda incelendiğinde; yönetici gruplarının özelliklerinden görevli olduğu kurum, mezun olduğu okul ve mesleki kıdem değişkenlerine göre farklılık bulunduğu; öğretmen gruplarının ise  görevli olduğu kurum, mezun olduğu okul, mesleki kıdem ve son beş yılda aldıkları ceza değişkenleri doğrultusunda farklılık bulunduğu tablo 1 de görülmektedir.

Öğretmen gruplarında cinsiyet değişkenine göre, erkek öğretmenlerin (F=-3,4197) bayan öğretmenlere göre daha olumsuz görüş bildirmişlerdir. Yöneticileri oluşturan grupların; resmi ilköğretim okulu müdürleri; soruşturma(F=8,7218) ve teftiş grup müfettişlerine (F=9,1531) göre daha olumlu düşündükleri;  özel okul müdürlerinin soruşturma (F=6,8235) ile teftiş grupları müfettişlerine göre (F=7,2549) daha olumlu düşündükleri; ilçe milli eğitim müdürleriyle her iki grup müfettişleri arasında (F=6,8348) ve (F=7,2662) farklılığın bulunduğu  görülmektedir. Bu sonuçlar doğrultusunda sicil raporlarında yer alan maddelerin objektif olarak değerlendirilmesi hakkındaki düşünceler konusunda müfettişlerin diğer gruplardan daha olumsuz yönde düşündükleri söylenebilir.

    Öğretmenlerin görev yaptığı kurum değişkenine göre; resmi kurum öğretmenlerinin özel okulda çalışanlardan (F=-2,3420) daha olumsuz düşündükleri  söylenebilir.  Yöneticilerin mezun olduğu okul  değişkenine göre; eğitim enstitüsü veya yüksek okulu mezunu olan yöneticilerin eğitim fakültesi mezunlarına göre (F=2,8352)  daha olumsuz ve alanla ilgili açık eğitim fakültesi mezunlarına göre (F=-1,6632)  daha olumlu düşündükleri  söylenebilir. Yöneticilerin mesleki kıdem değişkenine göre; 5 yıl ve daha az kıdemliler, 11-15 yıl kıdemlilerden (F=12.000) ve 26 Yıl ve üstü kıdemlilerden (F=8,3344) daha olumlu düşündükleri, 11-15 yıl kıdemliler ise .01 düzeyinde 5 yıl ve daha az (F=-12,0000), 16-20 yıl   kıdemlilere (F=-5,4278) ve 21-25 yıl kıdemlilere göre(F=-5,3289)  daha olumsuz düşündükleri söylenebilir. Öğretmenlerin mesleki kıdem değişkenine göre;  5 yıl ve daha az kıdemlilerin  6-10 yıl kıdemlilerden (F=5.0381), 16-20 yıl kıdemlilerden (F=4.4858) ve 21-25 yıl kıdemlilerden (F=4,3489) daha olumlu düşündükleri, 26 yıl ve üstü kıdemliler ise 6-10 yıl kıdemlilere (F=4,5203), 16-20 yıl kıdemlilere (F=3,9679) ve 21-25 yıl  arası kıdemlilere (F= 3,8311) göre daha olumlu düşündükleri söylenebilir. Son beş yılda aldıkları en yüksek ceza değişkenine göre; maaş ve ücret kesimi cezası bulunanlar (F=-10.1321) cezası olmayanlara göre daha olumsuz düşündükleri söylenebilir.

2.2. Öğretmen teftiş formlarında yer alan maddeler doğrultusunda yapılan değerlendirmeye ilişkin görüşler:

            Uygulamada bulunan teftiş formlarında yer alan maddelerin objektiflik için yeterliliği konusunda çok ve pek çok düzeyinde maddeler tek tek incelendiğinde (X=47,4) oranıyla (X=86,6) oranı arasında görüş bildirildiği, formda yer alan guruplama doğrultusunda değerlendirildiğinde ise çok ve pek çok düzeyinde (X=46.2) yer almaktadır. Bu kriterler doğrultusunda formlarda yer alan maddelerin yeterliliğinin deneklerin yarısına yakını tarafından çok ve pek çok  düzeyde olduğunun düşünüldüğü söylenebilir.

            Yöneticilerin göreve esas branşı, meslekteki kıdemi, yöneticilik kıdemi ve mezuniyet sonrası kıdemi doğrultusunda, öğretmenlerin cinsiyeti, mezun olduğu okul, göreve esas branşı, eğitim aldığı branşta ders verme durumu, mezuniyet sonrası eğitimi, son beş yılda aldığı ödül ve ceza doğrultusunda teftiş formlarında yer alan soruların objektif değerlendirme özellikleri yönüyle farklı düşünmedikleri ANOVA testi sonucunda   görülmüştür.

Yöneticilerin Cinsiyet Değişkenine teftiş raporlarındaki sorularla öğretmenlerin objektif değerlendirilmesi konusundaki düşüncelerin erkek olan görevliler bayanlardan     (F=-6,9470) daha olumsuz görüş bildirmişlerdir.  Yöneticilerin görev yaptığı kurum değişkenine göre; resmi okul müdürlerinin özel okul müdürlerine göre (F=10.3818), Soruşturma (F=10,2053) ve kurum teftiş eden müfettişlere göre (F=15.7935), ilçe milli eğitim müdürlerine (F=18.2200) göre daha olumlu düşündükleri, ilçe milli eğitim şube müdürlerinin ise  kurum teftiş eden müfettişlere (F=11.8620) göre daha olumlu düşündükleri LSD testinden anlaşılmaktadır. Öğretmenlerin, görev yaptığı kurum değişkenine göre; resmi kurum öğretmenleri(F=-4,6083)  özel kurum öğretmenlerinden daha olumsuz düşünmektedirler. Yöneticilerin mezun olduğu okul  değişkenine göre; eğitim enstitüsü veya yüksek okulundan mezun olan yöneticilerin (F=8,8143) eğitim fakültesinden mezun olanlardan ve alanla ilgili açık öğretim fakültesi mezunlarından (F=1,1460) daha olumlu düşündükleri anlaşılmaktadır. Yöneticilerin mesleki kıdemine göre; 11-18 yıl kıdemlilerin 21-25 yıl arası kıdemlilerden (F=-11,9101) daha olumsuz düşündükleri, öğretmenlerin mesleki kıdemine göre;  5 yıl ve daha az kıdemlilerin 26 yıl ve daha üstü  kıdemlilerden (F=-9,6171) daha olumsuz; 6-10 yıl arası kıdemlilerin 11-15 yıl arası kıdemlilerden (F=-14,5582) daha olumsuz, 11-15 yıl arası kıdemlilerin 6-10 yıl arası (F=12,5593) ve 21-25 yıl arası kıdemlilerden (F=10,1133) daha olumlu düşündükleri anlaşılmaktadır.

Müfettişler tarafından kullanılan teftiş formlarıyla öğretmenlerin objektif değerlendirme yapıldığı  konusundaki ; çok ve pek çok düzeyinde (X=24.6) oranında olduğu, bu doğrultuda deneklerin %75 i tarafından  teftiş raporlarıyla  objektif olarak değerlendirme yapılamadığının  algılandığı  söylenebilir.

2.3. Öğretmen değerlendirmelerinin etkililiği konusundaki görüşler:

Değerlendirme sonuçlarının öğretmenin üst atanmasında, ödüllendirilmesinde ve hizmet içi eğitim almasındaki etkililiği; alınan disiplin cezasının ve değerlendiricilerin verdiği puanların değerlendirmeleri etkileme durumu konusundaki deneklerin algılamaları çok ve pek çok (X=38,4) düzeyinde; değerlendirme sonuçlarının öğretmenin çalışma performansını ne derece etkilediği konusunda çok ve pek çok (X=63.6)  düzeyinde yer almaktadır.

    Yöneticilerin görev yaptığı kurum değişkeni (.01) dışında diğer değişkenlere göre grupların farklılığın manidar olmadığı, görülmüştür.  Bu doğrultuda resmi ilköğretim okulu müdürleri  özel okul müdürlerine göre (F=2,8012) ve kurum teftişi yapan müfettişlere göre (F=4,8110) daha olumlu, kurum teftişi yapan müfettişler  resmi ilköğretim okulu müdürlerine (F=-4,8110) ve ilçe milli eğitim şube müdürlerine (F= -3,4125) göre daha olumsuz görüşte oldukları LSD testi ile ortaya çıkmıştır .

 

2.4. Öğretmen değerlendirmeleri konusunda getirilen önerilere katılma düzeyi:

    Anketin beşinci bölümünde yer alan öğretmenlerin değerlendirme sistemiyle ilgili; velilerin anketler yoluyla katılımı çok ve pek çok (X=44.9)düzeyinde, ilçe yöneticilerinin katılımı çok ve pek çok (X=33,1) düzeyinde ve değerlendirme sisteminin uygulamadaki gibi devam etmesi çok ve pek çok (X=20) düzeyde olmuştur. Bu  öneriler dışındaki tüm önerilere deneklerin katılımı çok ve pek çok (X=70,7) düzeyinde  olması, deneklerin tüm önerilere yüksek düzeyde katıldıklarını göstermektedir.

Yöneticilerin görev yaptığı kurum (.01), mesleki kıdem (.01) ve öğretmenlerin mesleki kıdem (.01) değişkeni dışında diğer tüm değişkenlere göre grupların farklılığın manidar olmadığı  ortaya çıkmıştır.

Yöneticileri oluşturan grupların arasındaki farklılıklar görev yaptığı kurum değişkeni doğrultusunda; teftiş grubu müfettişlerinin resmi okul müdürlerine (F=-7,6435),  özel okul müdürlerine (F=-10.1765)  ve  ilçe milli eğitim şube müdürlerine (F=-6,4774) göre önerilere daha az katıldıkları görülmektedir. Yöneticilerin mesleki kıdem değişkenine göre önerilere katılma düzeyleri incelendiğinde, 11-15 yıl kıdemliler;  5 yıl ve daha az kıdemlilerden (F=-18,8333), 6-10 yıl kıdemlilerden (F=-13,4444), 16-20 yıl kıdemlilerden (F=-9,,9333) , 21-25 yıl arası kıdemlilerden (F=-8,5541) değerlendirme konusundaki  önerilere daha az katılmaktadırlar.  Öğretmenlerin mesleki kıdem değişkenine göre  5 yıl ve daha az kıdemliler; 21-25 yıl arası kıdemlilere (F=9.2534) ve 26 yıl daha üstü kıdemlilere göre (7,7778) ;   6-10 yıl kıdemliler ise 21-25 yıl kıdemlilere göre (F=6,7297) önerilere daha fazla katılmaktadırlar. 16-20 yıl arası kıdemliler 21-25 yıl kıdemlilere (F=8,4553)  ve  26 yıl ve üstü kıdemlilere göre (F=6,9797) önerilere daha fazla katılmaktadırlar.

3. Öğretmen performans  değerlendirmeleri konusunda sonuç ve öneriler

Bu araştırmanın bulgularına dayalı olarak;

 

1. Teftiş raporlarıyla değerlendirme, performans değerlendirmesi şekline dönüştürülerek çoklu veri kaynakları kullanmak suretiyle diğer veri toplama teknikleri ile desteklenerek yeniden düzenlenmeli, sicil değerlendirmesiyle ilişkilendirilmeli,

              2. Öğretmenlerin performans değerlendirmesinde; okulun fiziksel ve eğitsel olanakları, okulun sosyal çevresi ve aile olanakları;  okul yönetiminin genel denetimde aldığı başarı puanı dikkate alınmalı,

3. Öğretmenlerin performans değerlendirmesinde veri araçları olarak; öğrenci düşünceleri anketi, veli düşünceleri anketi kullanılmalı, zümre öğretmenleri düşünceleri alınmalı, öğretmenin kendisine de değerlendirmede söz hakkı verilmelidir. Öğrencilerin amaçlarına ulaşma düzeyi de standart testlerle belirlenerek değerlendirmede kullanılmalıdır.

4.  Etki düzeyleri farklı şekilde müfettiş, yönetici, zümre öğretmenleri, veli ve öğrenci gözlemlerinin bir araya getirilerek öğretmenlerin performans değerlendirmesinde  kullanılmalı,

              5. Değerlendirme sonuçları öğretmene bildirilmeli;  sonuçlara göre maddi veya sembolik ödül, yükseltme, ceza ve hizmet içi eğitim gibi yaptırımların uygulanmalıdır.

              6. Bu araştırmanın bulguları, performans değerlendirme konusundaki literatür taramaları ve M.E.B. EARGED’ in (2000:217-237) geliştirdiği “Öğretmen Performans Değerlendirme Modeli” nden yararlanılarak “Öğretmenlerin Performansını Değerlendirme Süreci Uygulama Modeli” oluşturulmuş ve ilgili Milli Eğitim Bakanlığı birimlerince pilot uygulamalara geçilmesi önerisiyle  araştırmaya eklenmiştir.

                                                                                                                                                                         Ali UÇAR