ÖZET

 

Bu araştırmanın amacı, orta öğretim kurumları dışındaki hemen hemen tüm eğitim, öğretim kurumlarında belirlenmiş görevleri yürüten ilköğretim müfettişlerinin, kariyer evrelerinin ve meslekî gelişimlerinin niteliksel olarak incelenmesidir.

Araştırmanın kaynak verileri, yüz yüze görüşme yöntemiyle ve yarı yapılandırılmış bir görüşme formu kullanılarak elde edilmiştir. Görüşme formunun geliştirilmesinde uzman görüşleri alınmış; pilot uygulamalar yapılmıs; tekrar alınan profesyonel görüşlerle, forma son hali verilmiştir. Araştırma kapsamında otuz dokuz ilköğretim müfettişi ile görüşme yapılmıştır. Görüşmelerden elde edilen veriler daha önceden belirlenmiş ya da görüşmeler defalarca okunarak ortaya çıkarılan kavramlara göre ayrıştırılmıştır. İlköğretim Müfettişlerinden elde edilen veriler defalarca incelendiğinde belli deneyim yıllarında benzerlikler görülmüştür. Bu konuda ilgili literatürden yararlanılarak Bakioglu’ nun (1996) tanımlamıs olduğu Öğretmenlerin Kariyer Evrelerine göre, müfettişler sınıflandırılmıs; bu sınıflandırmaya bir evre daha ekleme geregi dogmustur. Yapılan sınıflandırmaya göre, görüsme yapılan ilkögretim müfettişlerinin sekiz tanesi Kariyere Giris; sekiz tanesi, Durulma; yedi tanesi, Deneycilik ve Aktivizm, yedi tanesi, Uzmanlık; dört tanesi Sakinlik; bes tanesi, Emeklilik Evresinde bulunmaktadır. Görüsmeler sonucunda elde edilen veriler niteliksel arastırma yöntemleri doğrultusunda olusturulan sekiz ana baslık altında incelenmis ve içerik analizi yapılmıştır.

Araştırma sonucunda; ilköğretim müfettişlerinin kariyerlerinde birbirinden ayırt edilebilir evreler oldugu; bulundukları kariyer evrelerine göre gelisim ihtiyaçlarının, görev alanlarında tercihlerin, potansiyeli ve yaratıcılıgı kullanabilme durumlarının degistigi; duyussal özelliklerin farklılastıgı; etkilesimde bulundukları kişileri algılarında ve iletisim düzeylerinde farklar olduğu belirlenmiştir.

İlkögretim Müfettislerinin kariyer evrelerinin belirlenmesiyle ortaya çıkan

gelişim ihtiyaçlarının karşılanması mesleksel gelişimi ve etkiliği de artıracaktır. Bu araştırmada ortaya konan bulguların farklı yöntemlerle daha ayrıntılı incelenmesi ile baska arastırmalar yapılması yaralı olacaktır.

 

                                                                                         Nuran UYGUR

Öneriler

Bu bölümde; Kariyer Evrelerine ilişkin, Genel Konulara  ilişkin, Araştırmacılar

için Öneriler yer almaktadır.

 

5.2.1. Kariyer Evrelerine ilişkin Öneriler

1. Araştırmada, ilköğretim Müfettişlerinin mesleklerinin Kariyere Giris Evresinde

çok daha fazla ve çesitli sorunlar yasadıkları görülmüstür. ilköğretim

Müfettişlerinin ilk yıllarında ihtiyaç duydukları süpervizyonun saglanması için

mevcut yasal düzenlemenin etkili olmadıgı görülmektedir. Millî Egitim Bakanlıgı

ve ilköğretim Müfettişleri Başkanlığı’ nın isbirligi ile sistemli bir programla daha

etkili süpervizyon destegi saglanmalıdır.

 

2. Kariyere Giris Evresindeki müfettisin yönetmelik geregi ilk yıllarında gruptan

birinin “Rehber Müfettisi” olarak görevlendirilmesi yerine; grup olarak

yapılmayacak çalısmalarda; gruptaki her müfettisle sırayla birebir çalısması,

özellikle ders denetimleri, ögretmenle zümre toplantıları gibi diger Müfettişlerin

birbirini görme/bilme olanagı çok az olan etkinliklerde, çalıstıgı müfettisle birlikte

yer alması; farklı yöntemleri kıyaslama ve deneyimini gelistirme olanagını elde

etmesi açısından yarar saglayacaktır.

 

3. Kariyere Giris Evresindeki Müfettişlerin grup içinde sıkıntıları büyüktür. Bu

evrede göreve baslayan müfettisler her ne kadar yasal düzenlemelerde çalısma

yöntem ve esaslarını, uymaları gereken kuralları görebilseler de atandıkları ilin

özelligine göre farklılasmıs çalısma kosullarına, uygulama kriterlerine ve örgütün

kültürüne yabancıdırlar. Özellikle _stanbul gibi çok çesitli egitim kurumlarını ve

personelini içinde bulunduran illerde müfettis sayısı da fazla oldugundan

uygulamalarda yöntem farklılıkları ortaya çıkmaktadır. Örgüte yeni katılan

Kariyere Giris Evresi müfettisi çogunlukla iki yıl boyunca aynı grup içinde

çalısmakta ve 5–6 kisiyi model olarak görebilmektedir. Arastırmada, bu

modellerden memnun olunmadıgı ortaya çıkmaktadır. ilköğretim Müfettislikleri

Baskanlıkları örgütsel sosyalizasyonun yönetimini ele almalıdır. Bu konuda

yapılacak çalısma içinde; mevcut mevzuat yanında, görevli bulunulan _lde,

çalısma yöntem ve esasları tüm müfettisler için ortak kriterler saglamalı;

kurumsal degerler belirlenmeli, göreve yeni baslayan müfettisler için bu konularda

tanıtımın yer alacagı hizmet içi egitim verilmelidir. Baskanlık, bu egitimden sonra

Kariyere Giris Evresindeki Müfettişleri, yüksek moralli is gruplarına

yerlestirmelidir.

 

4. ilköğretim Müfettişleri özellikle Kariyere Giris Evresi, Durulma ve Emeklilik

Evresinde yogunlasan bir sekilde, ancak farklı nedenlerle “sorusturma” görevini

tercih etmemektedirler. Bu durum kariyerlerine göre gelisim ihtiyaçlarından ve

ilgilerinden kaynaklanmaktadır. ilköğretim Müfettişleri Baskanlıklarının;

ilköğretim Müfettişlerinin bes görev alanındaki tercihlerine göre çalısma alanlarını

ayıracak bir plânlamayı uygulamaya geçirmeleri, islerin etkiligini ve Müfettişlerin

is doyumunu artıracaktır.

 

5. Kariyere Giris Evresinde ve Durulma Evresinde is yükü ve üstlerin kariyer

gelistirmeyi kolaylastırıcı davranmamaları engel olarak degerlendirilmektedir.

ilköğretim Müfettişleri Baskanlıklarının; özellikle bu evrelerde akademik kariyer

yapmak isteyen Müfettişlerin is yüklerini azaltmaları; sonrasında verecekleri

görevlerde de kazanılan bu bilgi ve becerilerin kullanılmasını ve diger

müfettislerle paylasılmasını saglamaları, kariyer gelistirmeye olumlu bir tesvik

olacaktır.

 

6. ilköğretim Müfettişlerinden özellikle Emeklilik Evresinde bilgi ve deneyimlerini

paylasma istekleri çok yogun olmaktadır. Bu amaçla müfettisler arasında sıkça

paylasım toplantıları düzenlenmesi ve kendi içlerinde belli alanlarda üst düzeyde

yetismis olanlardan bir danısma birimi olusturulması yararlı görülmektedir.

 

7. ilköğretim Müfettişleri kendi aralarında ve meslek içinde iyi iliskileri ve isbirligini

gelistirecek biçimde davranmalıdırlar. Bir meslegin kendi üyeleri tarafından

desteklenmesi ve üyeler arasındaki isbirligi, meslek karakterine kamuoyunca

gösterilen güven ve duyulan saygının; geçmiste ve günümüzde bu yönde çaba

göstermis bütün Müfettişlerin ortak basarısının ürünü oldugu bilinmektedir.

ilköğretim Müfettişleri bulundukları kariyer evrelerine göre; meslektaslarının,

ortak uygulama ve davranıs birlikteligi konularında farklı görüsler ortaya

koymaktadırlar. Özellikle Kariyere Giris Evresi ve Durulma Evresi ile sonraki

evreler arasında çatısma durumunun yasandıgı bu arastırma bulgularında

görülmektedir. Bu durum ilköğretim Müfettişlerinde örgüt kültürünün tam

olusturulmadıgını göstermektedir. Bu konu ile ilgili olarak özellikle ilköğretim

Müfettişleri Başkanlığı tarafından, bilimsel verilerle desteklenen bir projeye

baslanması ve hayata geçirilmesi gerekmektedir.

 

8. Müfettislik meslegi; görev çesitleri ve etkiledigi genis çevre düsünüldügünde

sürekli gelisimi zorunlu hale getiren bir özellige sahiptir. Bu nedenle evrelerde

belirlenen zayıf ve güçlü yönler dikkate alınarak; ilk evrede daha yogun olmak

üzere gereksinim duyulan alanlarda hizmetiçi egitimler süreklilik kazanmalıdır.

 

9. ilköğretim Müfettişleri ödül konusunda belki de diger egitim çalısanlarından üst

düzeyde görüldüklerinden, en çok ihmâl edilen grubu olusturmaktadırlar. Bu konu

Kariyere Giris Evresi Müfettişleri ve Sakinlik Evresi Müfettişlerinde baska

nedenlerle, daha fazla ihtiyaç olarak bildirilmektedir. Ödül mevzuatı tekrar gözden

geçirilmeli; objektif ve bilimsel kriterlere göre ödül sistemi kurulmalı ve hayata

geçirilmelidir.

 

10. Arastırma bulgularında ilköğretim Müfettişlerinin Kariyere Giris Evresinde daha

yogun olmak üzere, sonraki evrelerde de farklılasan düzey ve çesitte örgütsel stres

kaynaklarına maruz kaldıkları görülmektedir. Bu durumun süreklilik kazanması

halinde ise “tükenmislik” yasanacagı bilinmektedir. ilköğretim Müfettişlerinin

kendi içlerinde farklı egitim düzeylerinde ve sürelerde yetisip sisteme girdikleri

bilinmektedir ancak; her durumda ve kosulda denetledikleri personelin çok

üstünde bir egitimden geçtikleri ve mesleksel uzmanlık kazandıkları ortadadır.

Türkiye’ de egitim sisteminde yasanması olası birçok sorunun engellenmesinde ve

yasanan sorunların çözümünde, bu yetismis elemanlardan ve mesleksel

deneyimlerinden yeterince yararlanılmaması büyük kaynak israfı olacagından;

ilkögretim Müfettişlerinin stres yasamalarına neden olan örgütsel durumların, daha

ayrıntılı incelenerek ilgili birimler tarafından ortadan kaldırılması gerekmektedir.

 

5.2.2. Genel Konulara _liskin Öneriler

1. Bu arastırma bir kez daha bilimsel olarak ortaya koymustur ki, _stanbul _linde

çalısma sartları; ulasım ve ekonomik sorunlar nedeniyle çok agırdır. ilköğretim

Müfettişlerinin ise görevleri geregi sürekli yer degistirmek durumunda

kaldıklarından; bu ildeki çok çesitli ve farklı nitelikte kurumlarda çalısmaktan, is

yükünün de baskısı altında, bu sartları daha zor sekilde yasamakta oldugu

görülmektedir. ilköğretim Müfettişleri Baskanlıkları Yönetmeligi’nde “ Valilikçe

hizmetlerin yerine getirilmesinde kullanılmak üzere imkânlar ölçüsünde

baskanlıga araç tahsisi yapılır,” denilmesine ragmen _stanbul’da bu çok ender ve

sayılı olarak yasanmakta, imkânlar bu talebi karsılamamaktadır. Bu konu ile ilgili

tekrar bir plânlama yapılması gerekmektedir. Aynı yönetmelikte “ _llerin müfettis

ihtiyacı en çok; birinci ve ikinci hizmet bölgelerinde 90 ögretmene bir müfettis

görevlendirilecek sekilde belirlenir” seklide belirtilmekte, _stanbul gibi özel

çalısma sartları olan bir ilde ilkögretim Müfettişlerinin, sadece ögretmene

rehberlik ve meslekî yardım ile teftis görevi olmadıgından; ögretmen sayısına

göre müfettis normu belirlemekle yetersiz kalındıgı görülmektedir. Hizmet

kalitesinin saglanması, ilkögretim Müfettişlerinin kariyerlerinde gelisimleri için

zaman ve enerji kayıplarının önlenmesi, yeterli sayıda müfettis ataması ile

saglanabilecektir. Millî Egitim Bakanlıgı bu konularla ilgili mevzuatı tekrar

gözden geçirmeli, çagın ve ülkenin kosullarına göre yapılandırmalıdır.

 

2. ilköğretim Müfettişlerinin, hemen her evrede; üst yöneticilerin ve denetledikleri

personelin, denetime bakıslarından ve ön yargılarından mutlu olmadıkları

anlasılmakta; bu durum süphesiz isin etkiligini ve morallerini düsürmektedir.

Kurumlardaki denetim hizmetlerinin isleyisi dogaldır ki mesleksel, teknik ve özel

bilgilerle saglanmakta; bu konuda denetlenen personelin uzman olması

beklenmemektedir. Ancak egitim yöneticilerinin, denetimin geregi ve önemi

konusunda bilinçlendirilmeleri ülkemiz yararına oldugundan, Üniversitelerimizin

bu alanda uzmanlasmıs ögretim üyelerinden yararlanılarak hizmetiçi egitimden

geçirilmeleri saglanmalıdır.

 

3. Bu arastırmada ilköğretim Müfettişlerinin, Bakanlıgın kendilerine bakısından ve

adil bulmadıkları uygulamalarından rahatsız oldukları görülmektedir. Bu durumda

üst yönetime güven seviyesinin düsük oldugu ortaya çıkmaktadır. Üstlere güven

duyulmayan örgütlerde çalısanların asırı stres altında oldukları, herhangi bir sey

yolunda gitmediginde bir sorumlu aramak için büyük çaba sarf edildigi, bunların

çalısanların islerine konsantre olmalarını engelledigi dikkate alınarak; Millî Egitim

Bakanlıgı’ nın güven saglayıcı ve çalısanları ödüllendirici uygulamalarını

artırması verimlilik açısından yararlı olacaktır.

 

4. ilköğretim Müfettişleri, Millî Egitim Bakanlıgı içinde ve diger kurumlarda

Müfettişlerin yaptıkları aynı islerden sorumlu olmalarına ragmen; onların sosyal

ve ekonomik hakları kendilerine saglanmamaktadır. Bu sorunun kaynagı 657

Sayılı Devlet Memurları Kanunu’ndaki hizmet sınıflarından “Genel _dare

Hizmetleri” sınıfında degil; Ek ibare ile 03.04.1998 tarih ve 4359 Sayılı Yasa ile

“Egitim Ögretim Hizmetleri” sınıfında degerlendirilmeleridir. Sadece ilköğretim

Müfettişlerinin maruz kaldıgı bu uygulama hak ve adalet duygularına zarar

vermekte, kariyerde gelisim istegini köreltmektedir. Kanunlarda da kariyer meslek

mensubu sayılan ve bunun tüm gerekleri kendilerinden beklenen ilköğretim

Müfettişlerinin, adil ve dengeli olarak özlük haklarının saglanması için yasal

düzenlemeler yapılmalıdır.

 

5. ilköğretim Müfettişlerinin grup olarak çalısmaları mevcut mevzuatla

düzenlenmekte; ancak grupla çalısmanın sıkıntıları birçok müfettis için sorun

olarak görülmektedir. Müfettişlerin Grup dinamigi ile ilgili hizmetiçi egitimden

geçirilmeleri ile demokratik liderlik altında demokratik grupların daha sinerjik ve

yüksek moralli olarak çalısacakları konusunda gelistirilmeleri ve denetledikleri

kurumlarda bu konuda da model olmaları desteklenmelidir.

 

6. ilköğretim Müfettişleri için Baskanları en önemli ve en yakın yöneticileridir.

Baskanın gelisimi desteklemesi ve güven vermesi çok önemsenmektedir.

ilköğretim Müfettişleri Baskanlıklarının seçiminde yöneticilerde aranan tüm

yetkinlikler ve objektif kriterler dikkate alınmadır. Baskanlar, müfettislere gelisim

yollarını ve kolaylıklarını sunmalıdırlar.

 

7. ilköğretim Müfettişlerinin hizmetiçi egitim ihtiyaçlarının belirlenmesinde bilimsel

verilere göre uygulama yapılması; bu egitimde görev alacak ögretim üyelerinin ve

görevlilerinin seçilmesinde, üniversitelerin de isbirligi ile “kendi alanlarında

uzman oldukları konularda” seçilmeleri saglanmalıdır.

 

8. Egitim Sistemlerindeki degisim ve gelisimler son yıllarda Dünyada oldugu gibi

bizim ülkemizde de sıkça yasanmakta; bu degisimi ve gelisimi yürütecek ve

uygulayıp, gelistirecek ögretmenler hizmet öncesi egitimleri bakımından

yeterliligi saglayamamaktadırlar. Ögretmen yetistiren üniversitelerimizin; Millî

Egitim Bakanlıgı ile esgüdümlü çalısarak, programlarını gözden geçirmeleri;

günün ihtiyaçlarına göre tekrar yapılandırmaları, yerinde olacaktır.

 

9. Sistem içindeki ögretmenlerin kariyer evrelerine göre egitim ihtiyaçlarının

degistigi bilinmekte; çogu ögretmenin yeniliklere uyum saglayamaz ve gelisime

isteksiz oldugu anlasılmaktadır. Ögretmenlerimizin hizmet içi egitim

gereksinimleri, Müfettişlerin de görüsleri alınarak; üniversitelerimizce, sistemli

ve plânlı egitimlerle giderilmelidir. Bu konuda ilköğretim Müfettişleri

Baskanlıkları; ilköğretim Müfettişleri içinde kendilerini daha çok yetistirmis ve

özel ilgisi bulunanlardan ayrı egitim/seminer grupları olusturarak; bu grupların,

sadece ögretmenlerin ihtiyaç duydukları ve eksik oldugu konularda egitimler ile

yogunlasmalarını saglamalıdır.

 

10. Arastırma bulguları içinde ögretmenlerin ekonomik gelirlerinin düsük oldugu

görülmektedir. Bu durum egitim sisteminde köklesmis bir sorun olarak karsımıza

çıkmakta ise de ülkemizin kalkınmasında en önemli islevi gören

ögretmenlerimizin ekonomik sıkıntı yasamaları önlenmeli; yasam standartları

Millî Egitim Bakanlıgı ve ilgili Bakanlıkların isbirligi ile yükseltilmelidir.

 

11. Yönetici atama kriterleri gözden geçirilmelidir. Egitimle ilgili tüm kurumlara

yönetici atamada bilimsel ve objektif esaslara uyulması; ülke çıkarları için gerekli

oldugu kadar; kamuoyunun ve egitim isgörenlerinin aynı zamanda ilkögretim

Müfettişlerinin, sisteme güvenlerini ve inançlarını güçlendirecek; motivasyonlarını

artıracaktır. Millî Egitim Bakanlıgı’nın bu konudaki yasal düzenlemeleri ve

uygulamaları tekrar degerlendirerek varsa objektif olmayan kriterlere engel olması

gerekmektedir.

 

12. Bu arastırmanın sonuçları içinde ilköğretim Müfettişlerinin kariyer engeli olarak

bildirdikleri bir konu, gelisimin somut katkısının yasanmamasıdır. Millî Egitim

Mevzuatı gözden geçirilerek esdeger görevler, uluslar arası objektif kriterler

gözetilerek tekrar belirlenmeli; kariyerlerinde gelisim saglayanlar ve akademik

kariyer yapanlar için üst düzey görevlere atanabilme yolları açılmalıdır.

 

5.2.3. Arastırmacılar için Öneriler

.

1. Bilindigi gibi “Tükenme” ile “Yılgınlık” es anlamda kullanılan kavramlardır. Bu

arastırmada ilköğretim Müfettişleri hemen hemen her Kariyer Evresinde,

“tükenmislik” adı altında fazla bildirimde bulunmazken; “yılgınlık” sorusuna

oldukça fazla veri sunmaktadırlar. Bu durum Türkçemizde bazı kavramların, bilim

dilinde es anlamlı olsalar da farklı nedenlerle çekinceli algılandıgını

göstermektedir. Bu konuda yapılacak arastırmalarda kisilerin duygu ve

düsüncelerini kolaylıkla ifade edebilecekleri denenmis anahtar sözcüklerle,

soruların yapılandırılması ve bu arastırmada oldugu gibi alternatif soruların yer

alması yararlı olacaktır.

 

2. Bu arastırma sırasında görülmüstür ki ögretmenlerin kariyer gelisimleri ile ilgili

çok az; Müfettişlerin kariyer gelisimlerine iliskin ise arastırma ve literatür bilgisi

yok denilebilecek kadar az bilgi sunmaktadır. ilköğretim Müfettişlerinin çogu

egitim isgöreninin kariyerlerindeki gelisimi degerlendirici oldugu da dikkate

alınarak; bu arastırma sonrasında; daha kapsamlı arastırmalarla, nicel ve nitel

arastırma yöntemleri bir arada kullanılarak kariyer evrelerinin belirlenmesi ve

buna göre müfettislere gelisim ihtiyaçlarının saglanması; hem egitim sistemindeki

gelisime dogrudan katkı saglayacak hem de ilgili literatürü zenginlestirecektir.

 

3. ilköğretim Müfettişlerinin her Kariyer Evresi için ayrı ayrı arastırmalar yapılması,

müfettislik kariyerinin daha detaylı gelisimsel özelliklerini ortaya çıkaracaktır.

(Not: Web sayfamıza Pdf’den aktarıldığı için yazım hataları oluşmuştur. Tezde yazım hatası yoktur.)